Powstawanie i występowanie stawów hodowlanych na Śląsku Opolskim

Śląska hodowla ryb, obok czesko-morawskiej, uznawana była w średniowieczu za najsilniejszą w Europie, zarówno pod względem nowoczesności gospodarowania, wielkości produkcji, techniki budowania stawów  jak i  metod hodowlanych. Zapoczątkowany na szeroką skalę w II połowie XV w. na Śląsku proces budowy wielkich i średnich gospodarstw rybackich doprowadził w XVI w. gospodarkę stawową do szczytowego  rozwoju. Tylko na Górnym Śląsku w tym okresie powierzchnia stawów wynosiła około 25-30 tys. ha. W XVI w. ukształtowały się na tym obszarze najważniejsze ośrodki gospodarki stawowej, które tworzyły duże okręgi takie jak: okręg milicki, rybnicko-pszczyński, opolsko-niemodliński, podwrocławski, kluczborsko-lubliniecki oraz zgorzelecko-węgliniecki.

W granicach obecnej Polski (oraz w sąsiednich krajach) w XVI w. powstają wielkie stawy budowane przez ówczesnych możnowładców jako rodzinne pomniki chwały, m.in. Staw Grabownica koło Milicza, mający pierwotnie 700 ha, a w  późniejszym czasie podzielony na kilka mniejszych, czyStaw Zygmunta Augusta koło Knyszyna o powierzchni 460 ha. Z tamtego okresu pozostało wiele stawów i ich kompleksów użytkowanych  do dnia dzisiejszego, m.in.: Zator i Osiek koło Oświęcimia, Gołysz i Landek koło Cieszyna, Knyszyn koło Białegostoku, Milicz, Przygodzice i Radziądz w dolinie Baryczy, Zgorzelec, Stary Węgliniec w Borach Dolnoślaskich, Tułowice koło Opola oraz wiele innych mniejszych, W tym czasie najsilniejszymi pod względem gospodarki rybackiej na Śląsku były okręgi milicki i rybnicko-pszczyński.

Do dnia dzisiejszego stawy hodowlane w dolinie Baryczy są największym skupiskiem tego typu akwenów w Europie Środkowej. Pograniczne ich położenie wybitnie ułatwiało wywóz ryb do Polski, a z okręgu rybnicko-pszczyńskiego także na Morawy i do Słowacji. Nie mniej intensywny rozwój gospodarki stawowej rozpoczął się wtedy w nieco mniejszych okręgach, m.in. podwrocławskim oraz opolsko-niemodlińskim, do którego należały następujące ośrodki: opolski, niemodliński, chrzelicki, grodkowski, otmuchowski, krapkowicki i kozielski. Stawy tego okręgu dostarczały ryby przede wszystkim do Opola, Nysy i Brzegu. Szczególne osiągnięcia w hodowli ryb miał ośrodek otmuchowski, należący do biskupstwa wrocławskiego. W połowie XVII w. rozpoczęto tu po raz pierwszy na Śląsku i prawdopodobnie w Europie hodowlę  lustrzenia, potocznie zwanego karpiem królewskim. Na przełomie XVI i XVII w. pojawiły się kolejne mniejsze okręgi hodowli ryb: legnicko-lubiński z ośrodkami: legnickim, lubińskim, złotoryjskim i ścinawskim, sudecki  z ośrodkami: lwóweckim, niemczańskim, świdnickim i jeleniogórskim oraz ośrodek sławski i żagański. O rozmiarach śląskiej gospodarki stawowej może świadczyć fakt, że na początku XIX w. istniało na Śląsku w granicach Prus 7278 stawów w tym 110 dużych. 

  Od połowy XVII do drugiej połowy XIX w. w całej Europie,  również na Śląsku Opolskim, następuje okres upadku gospodarki stawowej i niemal zaprzestanie hodowli karpia. W tym czasie ulega likwidacji ponad połowa istniejących stawów, a pozostałe po nich powierzchnie przeznaczano na bardziej dochodową uprawę zbóż, głównie pszenicy. Przyczyniła się do tego  dewastacja stawów w czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) oraz liczne susze, które spowodowały ich wyschnięcie. W wyniku tego powierzchnia stawów na Śląsku na przełomie XVII i XVIII w. obniżyła się o 60%. Dalsze ograniczanie powierzchni stawów nastąpiło na początku XIX w. wskutek wybuchu kolejnych wojen oraz rozwoju kopalnictwa i co za tym idzie spadku poziomu wód gruntowych, który spowodował  osuszenie wielu płytkich stawów chłopskich. Niekorzystne warunki dla chłopskiej gospodarki stawowej powstały też w wyniku umacniania się ustroju feudalnego i nadmiernego obciążenia pracami pańszczyźnianymi mieszkańców wsi. Do upadku gospodarki rybnej przyczyniło się również znaczne ochłodzenie, panujące od połowy XVII do połowy XIX w. zwane przez klimatologów Małą Epoką Lodowcową.

Znaczna część stawów hodowlanych na Śląsku Opolskim powstałych od XV do XIX w. już nie istnieje. Najwięcej z nich zanikło w okolicach Chrzelic, Grodkowa, Otmuchowa, Krapkowic, Kędzierzyna-Koźla oraz Opola, gdzie na początku XX w. przestał istnieć jeden z większych stawów - Kalichteich (Staw Kalicha) o powierzchni 625 ha. Zazwyczaj nie pozostał po nich w terenie żaden ślad. Rzadko, jedynie po stawach zanikłych na początku XX w. lub po 1945 r., zaobserwować można jeszcze pozostałości grobli oraz urządzeń hydrotechnicznych (na obszarze LGR „Opolszczyzna”, m.in. w okolicach Popielowa, Karłowic, Pokoju, Murowa, Lewina Brzeskiego).

 Przełom XIX i XX w. przyniósł  ponowny dynamiczny rozwój hodowli ryb, umożliwiły go nowoczesne formy gospodarowania w stawach, które trwają do dnia dzisiejszego. Po zakończeniu II wojny światowej w granicach Polski znalazła się większość żyznych stawów śląskich.

            Od drugiej połowy XX w. rozkwitowi rybactwa stawowego  na Śląsku Opolskim sprzyjało powstanie Okręgowego Zrzeszenia Producentów Ryb, obejmujące teren województwa opolskiego i katowickiego oraz rządowy Fundusz Rekultywacji i Ochrony Środowiska,  z którego  środków budowano i rozbudowywano stawy hodowlane. Pod koniec XX w. na tym terenie zaczął działać Oddział Polskiego Towarzystwa Rybackiego, a od 2009 r. także Lokalna Grupa Rybacka „Opolszczyzna”. Obecnie stowarzyszenia te integrują i wspierają opolskich rybaków. W efekcie zaistnienia nowych warunków i możliwości gospodarki rybnej powstało na Śląsku Opolskim na przełomie XX i XXI w. wiele nowych, prywatnych stawów i ich kompleksów. Większe z nich powstały m.in. w okolicach Krzywej Góry, Szubienika, Święcin.